نگاه نو نگاه نو
بسمالله الرحمن الرحیم
وَمَن نُعّمِّرهُ نُنَکِّسهُ فیِالخَلقِ اَفَلایَعقِلُونَ (یس-68)
(و کسی را که عمر دراز میدهیم دگرگونش میکنیم در خلق آیا پس درنمییابید به عقل)
توسعه-7، «مهمل»!«پوچ»؟
مقدمه:
«بشنوید ای دوستان این داستان خود حقیقت نقد حال ماست آن»
بهانه این بخش از سلسله بحثهای صورت گرفته در توسعه کشور، سخنان تأمّل برانگیز مقام معظم رهبری در دیدار جمعی از مدیران قوای سهگانه در فروردین ماه سال جاری (26/1/1404) در استفاده از کلمه «مهمل» و «پوچ» است که در اشاره به یکی از گزارشات شرکتها دولتی و یا خصولتی به وی ارائه شده بود، دردآور بودن استفاده از چنین کلماتی از زبان شخص اول مملکت به تنهایی تفسیرگر آفتزدگی خروار اقتصاد ایران است لیکن، آنچه هر انسان دردمند را به فریاد وا میدارد، همزمانی چنین بیانی است در بهار سالی که طبعاً بایستی رهبر این کشور اعلام جشن به ثمر نشستن راهبرد «چشمانداز ایران 1404» میبود، بهنظر میرسد استفاده از چنین کلماتی میتواند به منزله اعلام رسمی شکست راهبرد مذکور و تعداد پنج برنامۀ توسعه در دل آن باشد.
آیه قرآنی که در ابتدا آورده شده، اشاره به عمر طولانی است که خداوند متعال به انسانها و به طبع آن به جوامع داده است و در سال 1404 از عمر انقلاب حدود 47 سال میگذرد که زمان کمی نیست؟ بخش دوم آیه مربوط به تجاربی است که در این مدت کسب میشود، نعماتی است که انسانها از آن برخوردار میشوند، و بخش آخر آیه هشداری است که انسانها در عدم استفاده از عقل در بهرهگیری از نعمات الهی و تجاربی که کسب میکند است، پیامی واضح و بهدور از تفاسیر پیچیده، بهراستی تنظیم کنندگان سند چشمانداز در استفاده از عقل چه گُلی به سر این ملک و ملت زدهاند که شخص اول مملکت وادار به استفاده از کلماتی چون «مهمل» و «پوچ» شده است؟!
سند چشمانداز ایران 1404:
در نگاهی به متون مرتبط، به دو متن اشاره میکنم: «سندی جهت تبیین افقی برای توسعۀ ایران در زمینههای مختلف فرهنگی، علمی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی است.» طبق این سند، «ایران کشوری است توسعه یافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه، با هویت اسلامی و انقلابی، الهامبخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و مؤثر در روابط بینالملل.» «اجرای این چشمانداز از سال 1384 و در قالب چهار برنامۀ توسعۀ پنجساله انجام میگیرد. سال 1404 خورشیدی (2025میلادی) افق چشمانداز است.» به عبارتی، تنظیم کنندگان سند به ملت ایران وعدۀ مکتوب داده بودند که در طول 20سال و در قالب 5برنامه کشور و ملت ایران را سرآمد ملتها و کشورهای منطقه در شاخصهای؛ توسعه یافته، برخوردار از دانش پیشرفته، امن، برخوردار از سلامت و رفاه، فعال، دست یافته به جایگاه اول اقتصادی، الهامبخش، و دارای تعامل سازنده و مؤثر با جهان، کنند.
دادههای آماری:
دادههای آماری یکی از ابزارهای ارزیابی قابل اتکا در بررسی و قضاوت و شناخته شده هستند، به بخشی از دادهها در بازه زمانی مرتبط با سند چشمانداز، برای نمونه اشاره میشود، این دادهها میتوانند در کنار سایر دادهها در ابعادی چون بیکاری، مهاجرت نخبگان، صنایع، کشاورزی، محیط زیست و غیره تصویر بهتری ارائه خواهند داد که مورد بحث این نوشتار نیست، دادههای مورد بحث این نوشتار بسان مشت نمونه خروار مورد توجه است، نویسنده این سطور باور دارد که؛ «دادهها صحبت میکنند»، «دادهها آینده را پیشبینی میکنند» و «دادهها آینده را ایجاد میکنند.» (شیوو211-1403)
دادهها مرکز آمار و بانک مرکزی
| سال مورد بحث |
میزان تورم |
سال مورد بحث | میزان تورم |
| 1384 | 4/10 | 1395 | 0/9 |
| 1385 | 9/11 | 1396 | 6/9 |
| 1386 | 4/18 | 1397 | 2/31 |
| 1387 | 4/25 | 1398 | 2/41 |
| 1388 | 8/10 | 1399 | 1/47 |
| 1389 | 4/12 | 1400 | 2/46 |
| 1390 | 5/21 | 1401 | 5/46 |
| 1391 | 50/30 | 1402 | ؟ |
| 1392 | 2/32 | 1403 | ؟ |
| 1393 | 6/15 | 1404 | 2/33 |
| 1394 | 9/11 |
نمونه تورم 11ساله، ارقام به تومان
| جنس | سال 1384 | سال 1395 | درصد افزایش |
| دلار | 902 | 740/3 | %17 |
| پراید | 6100000 | 20800000 | %26 |
| سکه | 99000 | 1200000 | %9 |
در تنظیم و آفرینش متون شخصی مثل رُمان و یا خاطرات فردی و به ندرت در دفاع از منافع فرقهای میتوان شطحیات فردی و به خیالات اجازۀ جولان داد و حتی در چنین وضعیتی شخص و یا گروهی تلاش میکنند با تکیه بر واقعیاتی خود و یا مخاطب مورد هدف را قانع نمایند. لیکن، در تنظیم سندی مکتوب که منافع ملی کشوری و سرنوشت ملتی در آن هدفگذاری و وعده داده میشود، میدانی برای خیالپردازی وجود ندارد، چرا که در پشتبند هر کلمه و جملهای هزاران ساعت تحقیق و مطالعه و جمعبندی دادهها، احتمالات و ارزیابی توان موجود و با دخالت دادن افکار و اندیشههای متفاوت و ملی و توان تخصصی بکار گرفته میشود. بر همین اساس سرنوشت کشور در تهیه و وعده داده شده نه در آمال و آرزوها و خیالات و شعائر که «بر اساس آگاهی، عملکرد و کارآیی آن در رابطه با تعامل واقعیت و تخیل تعیین میشود» (همان) شاید به همین توجیه باشد که مقام معظم رهبری در جلسه مورد بحث در نشان دادن الگو و رویه فرمودند: «سرمایهگذاری داخلی ویترین سرمایهگذاری خارجی است.» این مطلب نشان پختگی عقل جمعی سیستمی است که دنیا بر روی آن سرمایهگذاری میکند، میتوان ادعا کرد که تنظیم کنندگان و سیاستمداران و عقل جمعی تنظیم کنندگان سند چه اندازه در چنین ترازویی صاحب ایده و بهرهمند از عقل بودهاند؟! عقلی که در فرهنگ دینی ما از آن با عنوان پیامبر درونی یاد میشود یعنی رسالت پیامبران بیرونی در توجه دادن بشر به چنین مهمی اساس بعث پیامبران در خلقت الهی قابل تأمل است، و این مهم بیش و پیش از هر عنصری با علم و حضور آن در زندگی بشر و بخصوص نخبگان آن وابسته است.
هیچ تمدنی و هیچ فرهنگی در خلاء زایش نمییابد و «سند چشمانداز ایران1404» نیز در خلاء نوشته نشده است، اقدام مهمی بوده که با توجه به همهی جوانب سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی و… برای توسعۀ کشور و با افتخار تنظیم شده است، نخستین منبع مورد مراجعه نویسندگان سند به قطع و یقین قانون اساسی و اسناد بالادستی در توجه به روابط و جریانات بینالمللی بوده است، به چند نکته از قانون اساسی و بعد به مواردی از روابط بینالملل اشاره میکنم:
قانون اساسی:
- «… در مکاتب مادی، اقتصاد خود هدف است و بدین جهت در مراحل رشد، اقتصاد عامل تخریب و فساد و تباهی میشود ولی در اسلام اقتصاد وسیله است و از وسیله، انتظاری جز کارآیی بهتر در راه وصول به هدف نمیتوان داشت. با این دیدگاه برنامه اقتصاد اسلامی فراهم کردن زمینه مناسب برای بروز خلاقیتهای متفاوت انسانی است. (مقدمه)
- «پیریزی اقتصاد صحیح و عادلانه بر طبق ضوابط اسلامی جهت ایجاد رفاه و رفع فقر و برطرف ساختن هر نوع محرومیت… (اصل سوم-بند11)
- «دولت جمهوری اسلامی ایران موظّف است سیاست کلی خود را بر پایه ائتلاف و اتحاد ملل اسلامی قرار دهد و کوشش پیگیر به عمل آورد تا وحدت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهان اسلام را تحقق بخشد. (اصل- 11)
روابط بینالملل:
هر اقدام و تصمیمی و در هر بعدی از ابعاد اقتصادی و سیاسی بدون توجه و لحاظ کردن روابط و جریانات بینالملل بینتیجه شده و خواهد بود. نگاهی اختصارگونه به بخشی از این معادله میتواند راهگشا باشد.
الف) نظم بینالملل از زمان صلح وستفالیا در سال 1648 در مسیر شناخته شده قرار گرفت و در ادامه، نظمهای بعدی در سیستم بینالملل ظهور کردهاند.
ب) نظام چند قطبی و پر چالشی که قدرتهای بزرگ در آن نقش ایفا کردند و میتوان جنگهای جهانی اول و دوم را حاصل آن دانست که ناکارآمدی خود را نشان داد و باعث افول قدرتها و ظهور نظم جدیدی را رقم زد.
پ) نظام دوقطبی که بهدنبال انفجار نخستین سلاح هستهای و پایان جنگ جهانی دوم شکل گرفت، برههای که در آن چالش عمده و نظمدهی در روابط بینالملل توسط آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی صورت میگرفت، این نظم در 1990میلادی با فروپاشی بلوک شرق خاتمه یافت.
ت) بعد از فروپاشی نظام دوقطبی، جهان شاهد ظهور قطبهای جدیدی در روابط بینالملل شد که در رقابتی نفسگیر قصد شکل دهی نظم جدیدی داشتند، یعنی رقابت بین ایالات متحده طرفدار نظم تک قطبی و سایر قدرتها که خواستار نظام چندقطبی هستند، رقابتی که در آن هر کدام شکل خاصی از توان خود را در این دوران فطرت نشان داده و میدهند:
- ایالات متحده رقابت اصلی را در توانمندسازی نیروهای مسلح خود تعریف کرد تا رقبای خود را در این مسیر امتحان شده در جنگ سرد به زانو درآورَد، هیچ کشوری یارای چنین رقابتی از خود نشان نداد و اساساً در آن وارد نشد، تا جایی که مجموع کشورهایی چون چین، روسیه و آلمان همآورد ایالات متحده نشدند، در این وادی ایالات متحده همچنان بهعنوان قدرت برتر و تک قطب جهان معاصر باقی مانده است.
- کشور چین، رقابت را بر سر هوش مصنوعی تعریف کرد و به چنان قدرت بازدارندهای تبدیل شده است که میتوان نشانههایی از غافلگیری را در ایالات متحده شاهد آورد، بهعنوان نمونه آمریکاییها برای جبران عقبماندگی سرمایهگذاری سنگینی را شروع کردهاند، این مطلب به این معنی نیست که چین در هوش مصنوعی از آمریکا جلو زده باشد، به این معنی است که غیرقابل باور و نگرانی ابرقدرت جهانی را باعث شدهاند، چرا که هوش مصنوعی یکی از پایههای اساسی در شکلگیری ارتشها در جنگها آینده است.
- اروپاییها، رقابت را بر سر هنجارهای لیبرال تعریف کردهاند، بههمین خاطر است که به زعم مخالفت آمریکا با نهادهای بینالملل طرفدار نظم موجود و اثرگذاری نهادهای بینالملل در روابط کشورها هستند، مخالفت گاهگاهی اروپاییها از فلسطین در جنگ غزه و محکومیت فرزند ناخلفشان (اسرائیل) را میتوان در همین راستا ارزیابی کرد.
- کشور روسیه که به پشتوانه زرادخانه هستهای امنیت خود را تضمین شده میبیند، با اینکه در تله اوکراین گرفتار شد و با تکیه بر ارتش باتجربه خود قصد برهم زدن معادله آمریکایی – غربی دارد، رقابت خود را در تنها امتیاز خود یعنی انرژی تعریف کرد و هاب آنرا در ترکیه قرار داد، سرمایهگذاری در ساخت و راهاندازی راکتور هستهای ترکیه که این روزها افتتاح و این کشور را صاحب برق اتمی خواهد کرد، در همین راستا است.
ایران، و اهمیت «سند چشمنداز»:
کشور ایران در زیست تاریخی بعد از داستان «قادسیه» و اشغال توسط اسلاف داعشی، بهجز استثنائاتی چون «نادر شاه افشار» و «صفویها» طعم شیرین پیروزی در داخل و بین ملتها را در مناسک و اداب وارداتی به زوال فراموشی سپردند، با این همه هیچوقت دست از تلاش برای بازیابی عظمت از دست رفتۀ خود نکشیدند، نمونه تاریخی قریب آنها را میتوان در عهدنامههای «گلستان» و «ترکمنچای» به بحث نشست که نتیجهای نداشته است، بعد آن بود که بهتدریج میتوان تلاش برای بازیابی را در سالهای 1348 و 1352 و شاید نهایت خیزش آن را دخالت ارتش ایران در جریان «ظفار» (کشور عمان) دید. لیکن، بروز انقلاب اسلامی در سال 1357 و ضعف طبیعی بنیۀ دفاعی کشور و فعال شدن گسلهای اجتماعی و سیاسی باعث طمع تاریخی فرزندان خلف آفرینندگان «قادسیه» شد و جنگی هشت ساله بر کشور و ملت ایران تحمیل شد، جنگی که رزمندگان ایرانی محاسبات درست بدویان را نقش بر آب کردند و شروعی شد در ویرانی «دروازه شرقی» اعراب.
پایان جنگ تحمیلی، فرصت اندیشیدن به توسعه را فراهم آورد، فرصتی که در گردونه کشمکش قدرتها در تنظیم نظم نوین قابل توجه است و تدوین «سند چشمانداز ایران 1404» در بازه زمانی بیست ساله امیدآفرین و در استفاده از فرصتهای بینالملل هوشمندانه بود. اینکه تنظیم کنندگان سند با کدامین توجیه اقتصادی و سیاسی دست به چنین عملی زدهاند نیاز به پاسخگویی دارد و انگار هیچ اتفاقی نیفتاده باشد، هیچ برنامهای برای پاسخگو کردن این طیف وجود ندارد، قصد به فراموشی سپردنش دارند؟
«گیرم که خلق را به فریبت فریفتی با دست انتقام طبیعت چه میکنی»
چند نکته از قرآن و نهجالبلاغه:
- قرآن کریم: لا نُکَلِّفُ نفساً اِلاّ وُسعَها (اعراف-42)؛ (تکلیف نمیفرمائیم نفسی را مگر به اندازه طاقتش)
- قرآن کریم: یا اَیُّهاالَّذینَ آمَنوُا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفعَلُونَ (صف-2) (ای آنان که ایمان آوردید چرا میگویید آنچه که نمیکنید.)
- امام علی(ع): هیچ ثروتی چون عقل، و هیچ فقری چون نادانی نیست. (حکمت 54)
- امام علی(ع): خدا عقل را به انسانی نداد جز آن که روزی او را به کمک عقل نجات بخشید. (حکمت 407)
- امام علی(ع): بُردباری پردهای است پوشاننده، و عقل شمشیری است بُرّان، پس کمبودهای اخلاقی خود را با بردباری بپوشان، و هوای نفس خود را با شمشیر عقل بکُش. (حکمت424)
- قرآن کریم: اَم تَحسَبُ اَنَّ اَکثَرَهُم یَسمَعُونَ اَو یَعقلُونَ اِن هُم اِلّا کَالاَنعامِ بَل هُم اَضَلُّ سَبیلاً. (فرقان 44) ( آیا پنداری که بیشتر ایشان میشنوند یا مییابند بهعقل نیستند ایشان مگر مثل چهارپایان بلکه ایشان گُمگشتهترند در راه.
امروزه که سال به ثمر نشستن راهبرد «چشمانداز ایران 1404» بودیم، با وضعیتی از ناترازیها در آب و برق و نگران از بههم خوردن انسجام داخلی در ابهام امنیت روانی و اقتصادی، در سیاست خارجی تن به مذاکره غیرمستقیم و پشت درهای بسته و در فکر چگونگی بههم زدن استراتژی تهاجمی غربی – صهیونی در تلاشیم، دریغ از سیاستمداران و حکمرانانی که کلمهای از چرایی ناکامی در عملی شدن «سند چشمانداز» سکوت کردهاند تا در این هیاهو مسئله توسعه به فراموشی سپرده شود! به سروده شفیعی کدکنی:
«سوگواران تو امروز خموشند همه که دهانها وقاحت به خروشند همه
گر خموشانه به سوگ تو نشستند رواست زان که وحشت زدۀ حشر وحوشند همه
آه از این قوم ریایی که درین شهر دو روی روزها شهنه و شب، باده فروشند همه
ای هران قطره ز افاق هران ابر ببار بیشه و باغ به آواز تو گوشند همه»
نتیجه:
همانطوری که در ابتدای بحث اشاره شده، این متن در تبیین دو واژۀ «مهمل» و «پوچ» که توسط مقام معظم رهبری در دیدار به صاحب منصبان بکار برده شد، در زمانی که ملت ایران میبایستی تحقق یافتن وعده داده شده مسئولین را جشن میگرفتند رنجآور است. این نوشتار با اشاره به وعدههای داده شده در سند چشمانداز و با اشاره به برخی دادههای آماری بهعنوان واقعیتهای زندگی مردمان ایران زمین و با تکیه به نقل از سخنان امام علی(ع) در اهمیت عقل و با استناد به آیات قرآن کریم در بهرهگیری از عقل در زندگی اجتماعی، مطالبهای است از مسئولین که با تکیه بر کدامین عقل زندگی مردمان تحت حکمرانی خود را اینگونه به بازی گرفتهاند و چه کسی بایستی پاسخگو باشد؟
«این چنین زیر و زبر عالم نمیماند مدام مینشاند چرخ هر کس را بهجای خویشتن»
منسوب به ارسطو است،گفته؛ «عقل در فعلیت خود همان زندگی است»، طبیعی است که سیاستمداران در تنظیم چشمانداز تناسبی بین آرمانها و اهداف تعریف شده با واقعیت زندگی اجتماعی لحاظ نمایند که در غیر اینصورت و در انقطاع از واقعیت است که آدمها امیال و آرزوهای خود را واقعی میپندارند و در بعد از بیست سال با سکوت و عدم پاسخگویی سراب وهم انگیز را در پوشش تبلیغات اغواگرانه تحویل میدهند، مسئولین محترمی در پس ذهن و اندیشه خود برای زندگی مردمان این سرزمین سندی خیالی تنظیم کردند در بیعقلی خود هزاران صفحه توجیه بنویسند مصداق آیات و روایاتی هستند که از آنها در این نوشتار بهره گرفته شده، هستند.
16/02/1404- ذوالفقار صادقی
برای مطالعه بیشتر رجوع کنید به:
- قرآن کریم،
- نهجالبلاغ(1380)، ترجمه: مرحوم دشتی،
- قانون اساسی (1380)، نشر، نشاط،
- مینگ شی وو (1403)، جنگ هوشمند، چشمانداز تحول نظامی در عصر هوش مصنوعی، نشر: هوشمند،
- ویکیپدیا، دانشنامه آزاد،
- net ،
- org.ir ،
- ir ،
- ir .
